Psikoz

Şizofreni Spektrumu ve Diğer Psikotik Bozukluklar

Psikoz, kişiyi gerçeklerden, dış dünyadan koparıp, düşünce, idrak, konuşma ve davranış problemleri gösterebilen bir beyin hastalığıdır.

Kişinin çevresinde olup bitenleri değerlendirme biçimi, olaylara bakışı, diğer insanlarla ilişkisi hastalığın etkisi ile tekrar şekillenmektedir. Psikozda kişi gerçek dünya ile kendi bozulmuş olan düşünce dünyasını aynı anda ve uyanıkken yaşamaktadır. Doğru algılama ve yorumlama biçimleri onun için yabancıdır. Kişinin önceden değer verdiği kavramlar anlamsız hale gelirken kendi dünyasında yarattığı değerler, korkular ve düşünceler ön plana çıkmaktadır.

Alt Tipleri

ŞİZOFRENİ

Şizofreni; kişinin düşüncesini, hareketlerini, duygularını ifade şeklini, gerçeği algılamasını çarpıtan ve kişinin diğerleriyle ilişkilerini bozan ciddi bir beyinsel rahatsızlıktır. Bir kişiye şizofreni teşhisi konması için semptomların en az 6 ay boyunca devam etmesi gerekir.

Şizofreni Hastalığının Belirtileri

• Delüzyonlar: Gerçeğe dayanmayan, gerçeğe dayalı bilgilerle izah edilse bile kişinin vazgeçmeyi kabul etmediği garip inançlardır. Örneğin kişi başkalarının düşüncelerini duyabildiğini, kendisinin Tanrı veya şeytan olduğunu veya başkalarının kafasına düşünceler yerleştirdiğine inanabilir.

• Halüsinasyonlar: Gerçekte olmayan şeyleri görmek, sesler duymak, garip kokular duymak, ağızda “tuhaf” tat hissi ve bedenine dokunan olmasa da temas hissi gibi “gerçek dışı duyumlar” algılanır. Şizofreni hastalarında en yaygın olanı sesler (işitsel halüsinasyon) duymaktır. Sesler kişinin davranışları hakkında yorumlar yapabilir, kişiyi taciz edebilir veya emirler verebilir.

• Konuşma ya da davranışlarda görülen bozukluklar:

Bu semptomlar kişinin net olarak düşünme ve doğru reaksiyon verme becerisinin olmamasını kapsar.

Örnek olarak:

• Kişinin iletişim kurmasını ve konuşmaya katılmasını zorlaştıran anlamsız kelimeler kullanması ve hiçbir anlamı olmayan cümleler kurması
• Çabucak bir düşünceden diğerine geçmek
• Yavaş hareket etmek
• Karar verme yetisinden yoksun olmak
• Aşırı fakat anlamsız şeyler yazmak
• Bazı şeyleri unutmak veya kaybetmek
• Daireler çizerek yürümek gibi tekrarlanan hareketler
• Günlük görüntü, ses ve duygulardan anlam çıkarmada problem yaşama
• Negatif belirtiler:
“Negatif” kelimesi şizofreni hastalarındaki belirli normal davranışların eksikliğini yansıtır.

Örneğin:

• Duygu ve duygu ifadesi eksikliği veya duruma uymayan duygulanım, düşünceler ve ruh hali (örneğin; bir şakaya gülmek yerine ağlamak)
• Aileden, arkadaşlardan ve sosyal aktivitelerden uzaklaşma
• Düşük enerji
• Motivasyon eksikliği
• Yaşamdan zevk almama ve yaşama karşı ilgi eksikliği
• Temizlik alışkanlıklarının kötü olması
• Okulda, işte ve diğer aktivitelerde problemler
• Dengesizlik (çok mutlu veya çok üzgün olmak veya ruh hali oynamaları)
• Katatoni (çok uzun bir süre kişinin aynı pozisyonda hareketsiz kalması

Şizofreni Hastalığının Nedenleri

Şizofrenini tam nedeni kesin olarak bilinmemektedir, fakat kanser ve diyabet gibi biyolojik bazlı gerçek bir hastalık olduğu bilinmektedir. Bu hastalık kötü ebeveynlik veya kişilik zayıflığı sonucu oluşmaz. Araştırmacılar psikoz gelişiminde rol oynayan bazı faktörleri açığa çıkarmıştır, bunlar;

• Genetik (kalıtım): Hastalığın ebeveynden çocuğa geçme olasılığı vardır.

• Beyin kimyası: Psikoz hastalarında beyindeki belirli kimyasallarda bazı dengesizlikler vardır. Ya dopamin adı verilen nörotransmitere karşı hassastırlar ya da çok fazla dopamin üretirler. Dopamin dengesizliği beynin ses, koku, görüntü gibi belirli dürtülere karşı verdiği reaksiyonu etkiler ve bu da halüsinasyonlara ve delüzyonlara yol açabilir.

• Beyin anomalisi: Yeni araştırmalar psikoz hastalarında anormal beyin yapısı ve fonksiyonu saptamıştır. Yine de bu tür bir anormallik tüm şizofreni hastalarında görülmez ve psikoz hastası olmayan kişilerde de bu tür anormallikler görülebilir.

• Çevresel faktörler: Araştırmalar viral enfeksiyon, zayıf sosyal etkileşimler veya yüksek stresli durumlar gibi sosyal faktörlerin kalıtımsal olarak psikoza meyilli insanlarda hastalığı tetikleyebildiğini göstermiştir. Psikoz genellikle buluğ çağı ve gençlik dönemlerinde bedende hormonsal ve fiziksel değişiklikler oluşurken yüzeye çıkar.

SANRISAL BOZUKLUK

Paranoya olarak da bilinen sanrılı bozukluklar seyrek görülen bir hastalık çeşididir. Sanrılı bozukluk durumlarında hastada iyi organize olmuş genelde tek bir sanrı vardır. Bu sanrının etrafında gerçeğe uygun olmaya bir dizi düşünce bulunur. Örneğin “Kıskançlık tipi”nde, kişi eşinin/partnerinin kendisini bir başkasıyla aldattığını iddia eder ve rasyonel kanıtlarla bu inanışının gerçek olmadığına ikna edilemez. Kendi hezeyanı doğrultusunda kanıtlar toplama çabası içindedir, her bilgiyi bu yönde yorumlar. Tedavi edilmezse kişi partnerine şiddet dahi uygulayabilir.

KISA PSİKOTİK BOZUKLUK

Kısa Psikotik Bozukluk’un temel özelliği; bir ayı geçmeyen, ancak bir günden de az olmayan sanrı, varsanı, dezorganize konuşma ve davranış gibi psikotik belirtilerin varlığıdır.

 ŞİZOFRENİFORM BOZUKLUK

Semptomları şizofreninin semptomları ile çok benzer, ancak en az 1 ay en fazla 6 ay sürer. Bu bozukluk düzeldikten sonra önceki işlevsellik düzeylerine geri dönerler.

ŞİZOAFFEKTİF BOZUKLUK

Şizoaffektif bozukluk, psikoz ve duygu durum bozukluğu öğelerinin her ikisini de içerir. Psikotik belirtiler gerçeklikle temasın kaybolması anlamına gelir, halüsinasyonlar (aslında var olmayan şeyler görme ya da sesler duyma) ve delüzyonlar (yanlış, sabit inançlar) içerebilir. Duygu durum bozukluğu belirtileri arasında uyku bozukluklarıyla birlikte çok düşük ya da çok yüksek ruh hali, enerji ve iştah değişimleri, konsantrasyon bozukluğu ve günlük işlerin yerine getirilmesinde yetersiz kalma vardır.

PSİKOAKTİF MADDE/İLAÇ KULLANIMININ YOL AÇTIĞI PSİKOTİK BOZUKLUK

Bir maddenin (kötüye kullanılabilen bir madde-ilaç) doğrudan fizyolojik etkilerine bağlı oluşan delüzyon ve halüsinasyonların olmasıdır.

TIBBİ DURUMA BAĞLI PSİKOTİK BOZUKLUK

Belirlenen psikotik semptomların altta yatan tıbbi durum nedeniyle ortaya çıktığı bozukluk tipidir.