COVID-19 Bilgilendirmesi Hakkında

Beyin Damarı Tıkanıklığı

Beyin Damarı Tıkanıklığı Nedir?

Beyin damarı tıkanıklığı; Beyin damarları, beyin ve/veya beyin damarlarının hastalıkları yanında ve belki daha çok vücudun sistemik hastalıkları ve diğer organ(lar)daki hastalıklardan etkilenirler.
Beyin damarındaki hastalıklar, beyin damar daralması – tıkanması ya da beyin damar(lar)ından kanama şeklinde, beyin işlevlerini bozan, hastaları çoğu zaman ağır sakatlık ya da hatta bazen yaşamsal tehlikeye götüren beyin damarı tıkanıklığı, çeşitli hastalıklar olarak ortaya çıkarlar.

Beyin Damarı Tıkanıklığının Belirtileri Nelerdir?

Beyin damarı tıkanıklığı; Beyin fonksiyonlarının organizmada en üst derecede çeşitliliğine, karmaşıklığına ve önemine bağlı olarak, beyin damarı hastalıklarında da son derece çeşitli, karmaşık ve ağır klinik tablolar ortaya çıkar. Bazı hastalarda olayın çok hafif seyretmesine ve kısa sürede vücutta düzeltilmesi, elimine edilmesi sonucu belirti ve bulgular çok hafif olabilir, belirsiz olabilir ve tanı konamayabilir, gözden kaçırılabilir; bunun yanında, bazı hastalarda hastalığın çok hızlı ve ciddi olması nedeniyle ani ölümler de görülebilir. Yine de, hastaların büyük bir çoğunluğunda etkilenen damara, tıkanma ya da kanama olmasına, hastalığın derecesine, … vd. faktörlere bağlı olarak Beyin damarı tıkanıklığı sıklıkla;
• Baş ağrısı, 
• Bulantı – kusma, 
• Bedenin bir yarısında kolda ve/ya da bacakta kuvvet kaybı, duyu bozuklukları, 
• Yürüme bozukluğu veya konuşma bozukluğu (konuşulanı anlamada güçlük, istediği şeyi ifade edememe/konuşamama şeklinde ya da her ikisi birlikte olabilir), 
• Görme bozuklukları (görme alanında kayıplar, çift görme, … ), 
• Sara nöbetleri (= epilepsi atakları), 
• Anlama/algılama – bellek bozuklukları, 
• Psikolojik değişiklikler, 
• Düşünce - duygulanım ve davranış anormallikleri, … gibi nörolojik işlev bozuklukları görülebilir; ayrıca,  Beyin damarı tıkanıklığı diğer sistemlere ait (örneğin kardiyolojik; hipotansiyon – hipertansiyon, kalp ritim bozuklukları, … ya da solunum fonksiyonu bozuklukları, … ) ya da tüm bedeni etkileyen sistemik belirtiler de ortaya çıkabilir.

Beyin Damarı Tıkanıklığının Nedenleri Nelerdir?

Beyin damarı tıkanıklığı (ve kanamalarını), beyin ve/ya da beyin damarına ait primer bir hastalığın ya da (başka sistem ve organlara ait, …) pek çok hastalığın sonucunda ortaya çıkan bir durum olarak görmek gerekir. 
Beyinde farklı yerlerde, beyin damar ağacında farklı damar(lar)da (ya da damar sistemlerinde) beyin damarı tıkanıklığı gelişebilir; farklı biçimlerde (örneğin damarın kendisindeki bir bozukluğun tıkaması = tromboz ya da başka bir yerden, örneğin kalp boşluklarındaki ya da boyun damarlarındaki bir kan pıhtısından bir parçanın kopup gelmesi ve tıkaması = emboli ile, … vd.) ve farklı derecelerde ortaya beyin damarı tıkanıklığı ortaya çıkabilir (örneğin belirtilerin olup dakikalar içinde ya da saatler-günler içinde düzelmesi ya da belirti ve bulguların kalıcı olması, … vd.). Beyin damarı hastalıklarının ve buna bağlı beyin damarı tıkanıklığı nedenlerini çok çok geniş bir yelpazede düşünmek gerekir; çünkü, sözünü ettiğimiz beyin damarı tıkanıklığı durumu pek çok hastalığın sonucunda gelişen çok farklı durumlardır: Bunlar damar tıkanıklığı olabilir ama hangi damarın ve hangi kalınlıkta (büyük, orta, küçük) damarın tıkandığı, tıkanmanın damar segmentinden mi kaynaklandığı yoksa başka bir yerden mi geldiği önem kazanır ya da sorun kanama ise kanamanın beyindeki yerleşimi, büyüklüğü, formu, etkilediği yerler, … tanı ve beyin damarı tıkanıklığına neden olan hastalığın arkasında yatan nedenleri anlamak için önemlidir. 
Şöyle düşünmek gerekmektedir: Beyin damarı tıkanıklığında önce durumun/hastalığın damarsal bir problem olup olmadığına (çünkü damarsal bir hastalığı taklit eden farklı nedenlerden, -örn. tümöre bağlı, sinir sisteminin dejeneratif hastalıklarından, …- kaynaklanan klinik tablolar görülebilir), ikinci aşamada damarsal hastalığın bir damar tıkanması mı ya da kanama mı olduğuna, kanama ise beyindeki yerleşimine, büyüklüğüne, kanama biçimine ve nedenlerine ya da beyin damar(lar)ında tıkanma tipinde bir hastalık ise tıkanmanın atardamar(lar) mı toplardamar(lar) mı ve hangi(ler)i olduğuna ve ne derecede ve neye bağlı olduğuna bakmak, geniş nedenler kategorisi içinde ayırıcı tanıya yönelmek ve aynı zamanda da dinamik bir biçimde tedaviyi düzenlemek ve gerçekleştirmek zorunluluğu vardır.  
 
Genel olarak Beyin Damarı Tıkanıklığının nedenlerine bakılırsa; 
• Beyin ve beyin damarı hastalıkları [geniş bir hastalık grubu oluşturan vaskülitler, anjiopatiler (serebral amiloid anjiopati, …), ,
• Beyin damar sertliği (= ateroskleroz) atardamarlarda yapısal hastalıklar (beyin damarında baloncuklar, beyin damarlarının yumakları, …, ),
• Enfeksiyonlar, travmalar, tümörler, fibromüsküler displaziler, Moyamoya hastalığı, …], sistemik hastalıklar (hipertansiyon, diyabet, kanda lipidler/kolesterol düzeylerinin yüksek olması, …), 
• Doğumsal/genetik metabolik hastalıklar (homosistinüri,… ), 
• Kalp hastalıkları (kalpte ritim bozuklukları, örn. atriyal fibrilasyon, doğumsal kalp hastalıkları/yapısal defektler, romatizmal kalp hastalıkları, enfeksiyonlar/endokarditler, mitral kalp kapakçığı bozuklukları, atriyal miksoma, myokard enfarktüsü sonrası, … ),
• Hematolojik hastalıklar (kanın pıhtılaşma bozuklukları, lösemiler, alerjik hastalıklar, … ), toplardamar tıkanıklıkları (susuz kalma, ilaç kullanımı, enfeksiyonlar, tümörler, lösemiler – kan hastalıkları, … ),
• Çeşitli ilaçlar, 
• Tütün kullanımı, narkotik-uyarıcı kullanımı, bağ dokusu hastalıkları, 
• Romatolojik hastalıkların tutulumu, 
• Radyasyona maruz kalma, … vd. gibi çok geniş bir liste karşımıza çıkar. Bu demektir ki, hastanın beyin – sinir sistemi yönünden olduğu kadar beyin damarı tıkanıklığında da tüm vücut yönünden de ayrıntılı anamnezinin alınması ve araştırmasının yapılması şarttır.

Nasıl Oluşur?

Vücudun %2 ağırlığını oluşturan ancak kalbin pompaladığı kanın %20’sini alan, son derece yüksek kan ve enerji gereksinimi olan beyin dokusu (ki özellikle beynin gri maddesi dediğimiz korteks ve beyin içindeki çeşitli yapıların beynin beyaz maddesine göre çok daha fazla kana gereksinimleri vardır ve) kansız kalmaya fazla dayanamaz ve damarın tıkanmasıyla gelişen kansızlık sonucu ilk anlardan başlayan dokusal değişiklikler ve dakikalar içinde doku ölümü oluşur. Kan gelmemesi ile başlayan doku değişiklikleri, beyindeki, diğer organlardakinden farklı olan damarsal yapılanma ve kanlanma özellikleri nedeniyle, etkilenen dokularda halka halka değişik derecelerdedir; örneğin, merkezi dokuda infarktüs (= doku ölümü) olurken, bunun etrafında giderek hafifleyen derecelerde bozulmalar (iskemik penumbra dediğimiz) ortaya çıkar. Beyin damarı tıkanıklığına bağlı kanamalarda ise, kafaiçi basıncının birden ve tehlikeli bir biçimde yükselmesine yol açan kanamanın kitlesinin ve beraberinde, -aslında vücudun beyin dokusunu korumak için başlattığı ama daha sonra zarar vermeye başlayan-, pek çok sürecin etkilenen beyin dokusu ile birlikte tüm beyin yapısında ve bunların da sistemik etkisiyle tüm vücutta istenmeyen ve son derece tehlikeli bir fizyopatolojik işleyiş ortaya çıkar. Beyin dokusundaki herhangi bir etkilenme, beyin damarı tıkanıklığı da kanama olsun, fizyopatolojik sayısız süreci ve beyin ödemini başlatır. 

Genetik Faktörler Etkili Midir?

Beyin damarı hastalıklarının ve buna bağlı beyin damarı tıkanıklığının arkasında yatan çok sayıda nedene bakıldığında, çoğunun genetik bakımdan bağlayıcı olduğu görülür. Ancak, beyin damarı tıkanıklığında dikkat çekilmesi gereken nokta, her genetik özelliğin (genotip’in) yaşamda ortaya çıkması (fenotip’te) mutlak değildir; ayrıca, yaşam biçimi de bazı genetik özelliklerin ortaya çıkmasını kolaylaştırmakta ya da baskılamaktadır. Bu nedenle, kişinin seçebilme şansına sahip olduğu yaşam tarzı, seçme şansına sahip olamadığı genetik özellikleri ile yaşamda etkileşim içinde olmaktadırlar ve bu anlamda da yaşam tarzının iyi ve doğru düzenlenmesiyle, pek çok diğer hastalıkta da olduğu gibi, beyin damarı hastalıklarında ve buna bağlı beyin damarı tıkanıklığında daha iyi bir tablo sağlanabilmektedir.
Mustafa BOZBUĞA
Beyin, Sinir ve Omurilik Cerrahı
Prof. Dr. Dr. Mustafa BOZBUĞA